پس از بیش از یک دهه حکم‌فرمایی نسخه چهارم مجموعه Europa Universalis، بر ذهن و وقت بازیکنان و دوست‌داران سبک Grand Strategy، استودیو Paradox Tinto، نسخه جدید این سری، یعنی Europa Universalis V را عرضه کرد. وسعت و پیچیدگی آثار سبک گرند استراتژی، به ویژه آثار ساخته استودیو پارادوکس، پیش‌تر نیز به طرز سرسام‌آوری بالا بود؛ اما Europa Universalis V روانه بازار شد تا نه تنها این وسعت و پیچیدگی را چندین سطح بالا ببرد، بلکه دنباله‌ای شایسته برای این مجموعه محبوب، میان طرفداران سخت‌گیر سبک گرند استراتژی باشد. اما آیا بازی Europa Universalis V ارزش ‌این انتظار طولانی را داشت؟ در ادامه با کریتیک‌لنز همراه باشید.

مهندسی یک تمدن در تالار تاریخ

این نقد و بررسی بر اساس نسخه مخصوص منتقدین و پس از حدود ۸۰ ساعت تجربه روی پلتفرم PC انجام شده است.

تجربه‌ای گیرا از خط زمانی متلاطم تاریخ

داستان در Europa Universalis V از سال ۱۳۳۷ میلادی آغاز می‌شود؛ دورانی که آتش جنگ میان امپراطوری‌های کهن و جوانه‌های رنسانس هنوز برانگیخته است.
رخداد‌های هر کمپین بازی، کاملا به دلخواه بازیکن پیش می‌رود، بنابراین هر بازی، تاریخی جدید را بازگو می‌کند، روایتی که هیچ‌گاه مشابه پیش و تکراری نیست.
روایت وقایع بازی، صرفا به شکل رویداد‌های متنی نیستند. در بازی Europa Universalis V روایت به شکلی کاملا ارگانیک از دل سیستم جمعیت (Population) بیرون می‌آید. این موضوع را می‌توان بزرگترین دست‌آورد روایی بازی در سبک استراتژی دانست. هر مکان روی نقشه، نه یک مستطیل رنگی، بلکه سکونت‌گاهی برای میلیون‌ها انسان است که در قشر‌های مختلف مانند نجیب زادگان، بازرگانان، دهقانان و غیره، طبقه بندی شده و هر یک، داستان خاص خود را ارائه می‌کنند.
وقتی طاعون سیاه در میانه فرن چهاردهم اروپا را در می‌نوردد، شما با یک باکس متنی ساده روبرو نمی‌شوید. شما شاهد فروپاشی واقعی ساختار اجتماعی خود هستید. مرگ میلیون‌ها دهقان، به معنی نابودی تولید غله است که زنجیر‌وار باعث گرسنگی پر‌قدرت‌ترین قشر، یعنی نیجب‌زادگان و در نهایت تضعیف قدرت حکمرانی و نظامی شما می‌شود.
چنین روایتی در‌هم‌تنیده با عناصر گیم‌پلی، باعث شده تا هر کمپین، داستانی منحصر‌به‌فرد را خلق کند که هیچ شباهتی به دیگری ندارد. هر کشور، امپراطوری و حتی قبیله، در میان بالغ بر هزار گزینه موجود، داستان خاص خود را ارائه می‌دهد. گرچه باید به این نکته اشاره کرد که تمرکز روایی بازی، درست مانند نام آن، بیشتر «اروپا محور» است، بسیاری از مناطق در قاره‌های دیگر، به ویژه کشور‌های کوچک‌تر، از کمبود تنوع تاریخی، یا به گویش بازی، طعم تاریخی (Flavor) رنج می‌برند. گرچه بازی Europa Universalis V به طور مداوم در حال دریافت به‌روز‌رسانی جهت افزودن محتوا و مناطق جدید است؛ اما بعید نیست که پارادوکس، بخشی زیادی از این روایات تاریخی را برای بسته‌های الحاقی آینده رزرو کرده باشد. گویا پارادوکس، قصد دارد مانند نسخه قبلی، با محتوای متعدد حداقل یک دهه از Europa Universalis V پشتیبانی ‌کند.

یک شبیه‌سازی بی‌رحم و دشوار از تاریخ

گیم‌پلی Europa Universalis V، به طور مختصر، بسیار گسترده، پیچیده، دشوار و بی‌رحمانه‌ است؛ درست مانند وقایع تاریخی سده‌های ۱۴ تا ۱۷ میلادی. پارادوکس تمام تلاش خود را کرده است تا این اثر، تجربه‌ای واقع‌گرایانه، دقیق به لحاظ تاریخی و در عین حال، آزادانه را ارائه دهد. نحوه بازی در این نسخه، ترکیبی از مدیریت اقتصادی، چانه‌زنی و مذاکرات سیاسی و لجیستیک نظامی بی‌رحمانه است.
در این نسخه، اقتصاد بر پایه «کالا‌های فیزیکی» بنا شده است. هر منطقه منبع تولید یک ماده خام (مانند فلزات، الوار و پشم) است و این مواد خام، باید وارد بازار‌های محلی شوند تا توسط صنایع به کالا‌های ثانویه تبدیل شوند. مدیریت زنجیره تامین هسته اصلی گیم‌پلی را تشکیل می‌دهد.
برای مثال، تجهیز یک ارتش به سلاح گرم، مستلزم دسترسی پایدار به مواد اولیه باروت و فلزات در یک بازار متصل است. سیستم دسترسی به بازار (Market Access) تعیین می‌کند که هر نقطه از قلمرو شما تا چه حد به مراکز تجاری متصل است؛ اگر جاده‌ها تخریب شوند یا بنادر محاصره گردند، دسترسی به کالا‌ها قطع شده و تولیدات نظامی و رفاه اجتماعی به سرعت سقوط می‌کند. اینجاست که کلمه ژئوپلیتیک معنا پیدا می‌کند؛ تصرف یک منطقه نه برای گسترش مرز، بلکه برای دستیابی به رگه‌های حیاتی منابع است.
یکی دیگر از ارکان حائز اهمیت و اساسی گیم‌پلی Europa Universalis V، قدرت حاکمیت و سیستم مذارکات سیاسی است.

در این بازی، حاکم یک قدرت مطلق نیست، بلکه قدرت، باید در توازن میان طبقات حرکت کند. نجیب‌زادگان، بارزگانان و غیره، هرکدام دارای قدرت مشخص و مطالبات خود هستند. بازیکن به عنوان حکمفرما، هنگام انجام هر کاری، از جمله افزایش مالیات و ایجاد قوانین جدید، بایستی با این گروه‌ها وارد مذاکره شود و خواسته آن‌ها را فراهم نماید.
واگذاری امتیازات به این طبقات، ابزاری برای جلب رضایت آن‌ها است اما موجب کاهش قددت مرکزی حاکمیت می‌شود. این اتفاق، می‌تواند تا جایی پیش‌روی کند که موجب سرپیچی طبقات مختلف از فرمان دربار شود.
این تضاد منافع باعث شده تا مدیریت داخل نیز به اندازه نبرد‌های خارجی تنش‌زا و چالش‌بر‌انگیز باشد. سیستم قوانین نیز به همین ترتیب عمل می‌کند. اعمال یک قانون جدید، ممکن است در مرکز کشور باعث نظم شود، اما در مناطق دور‌افتاده‌تر جرقه‌ی یک شورش تجزیه‌طلبانه را بزند.
دیگر بخش مهم و اساسی گیم‌پلی Europa Universalis V، جنگ‌آوری است.
نبرد در این عنوان، تابعی از وضعیت اجتماعی و زیرساختی کشور است. سیستمی موسوم به Levies به بازیکن اجازه می‌دهد تا در ازای منابع، از گروه‌ها و توده‌های کوچک، نیرو بگیرد. به این خاطر سیستم Levies پیوندی عمیق میان اقتصاد و جنگ‌افروزی ایجاد نموده است. گرچه امکان ایجاد نیرو‌های غیر وابسته نیز وجود دارد، اما سیستم Levies گاها به بازیکن این امکان را می‌دهد تا در زمان‌های نیاز، مثلا در زمان کمبود منابع، با وعده‌ها و روش‌های دیگری از دیگر اقشار نیرو بگیرد. همچنین سیستم Supply Lines یا خطوط تدارکات، یکی از پارامتر‌های اصلی تعیین کننده پیروز میدان جنگ است. هر واحد نظامی دارای مقدار محدودی منابع و آذوقه است که با دور شدن از مرکز پشتیبانی به سرعت تخلیه می‌شود. در مناطقی با جغرافیای دشوار یا در فصول سرد، ارتش‌ها پیش از رسیدن به هدف، بر اثر بیماری و گرسنگی تلف می‌شوند. این مکانیک سخت‌گیرانه باعث شده تا جنگ‌ها به جای تعقیب و گریز های ساده، به نبرد‌هایی استراتژیک برای حفظ خطوط تدارکات تبدیل شوند.
در Europa Universalis V بهره‌گیری از موقعیت جغرافیایی یکی از اساسی‌ترین پارامتر‌ها برای کشور‌داری موفق به شمار می‌رود.
نقشه این عنوان، به جای کشور‌های بزرگ، به بیش از ۳۰۰۰۰ منطقه کوچک‌تر تقسیم شده است. این موضوع عمق مانور‌های استراتژیک نظامی و عمرانی را به طرز قابل توجهی افزایش داده است. به لطف نقشه پرجزئیات و توپوگرافی واقع‌گرایانه، اکنون مواردی مانند تنگه و گردنه کوهستانی، معنای واقعی پیدا کرده‌اند. شما می‌توانید با استفاده از نیرویی کوچک در یک موقعیت جغرافیایی مناسب و استراتژیک، جلوی پیش‌روی یک ارتش بزرگ را بگیرید. همچنین توسعه و ساخت و ساز در چنین مکان‌هایی، نیازمند زمان و نیروی کار بیشتر است.
در کل، Europa Universalis V تجربه‌ای بسیار دقیق، کامل و متنوع در سبک Grand Strategy را ارائه می‌دهد. اما بهای این تکامل و تنوع، یادگیری بسیار زمان‌بر، سخت و طاقت‌فرسا این مکانیک‌های پیچید است. از همان لحظه که بازیکن وارد نقشه عظیم Europa Universalis V می‌شود، با یک رابط کاربری بسیار پیچیده و شلوغ، با انبوهی از نوشته‌ها و اصطلاحات نامفهموم مواجه می‌گردد. این رابط کاربری، به ویژه در بخش‌های تنظیم اقتصاد و طبقات اجتماعی، بازیکن را با انبوهی از منو‌های تودرتو و حجم زیادی از اطلاعات گرفتار می‌کند. شخصا، به عنوان یک فرد کم‌تجربه در سبک گرند استراتژی، مجبور به تماشای بیش از ده ساعت محتوای آموزشی برای یادگیری ساده‌ترین مکانیک‌های بازی شدم، اتفاقی که برای اولین بار در طول تجربه چندین و چند ساله من رخ می‌داد. منهنی یادگیری بازی به قدری شیب دار است که پس از بالغ بر صد‌ ساعت تجربه، بازیکنان همچنان درک ناقصی از مکانیک‌های فوق پیچیده بازی خواهند داشت؛ ساعات اولیه بازی، بیشتر به یک مطالعه فنی شباهت دارد تا یک بازی سرگرم کننده.

اثر بازی Europa Universalis V میزبان بخش مولتی‌پلیر آنلاین نیز است. این بخش حتی چالش‌برانگیز‌تر از حالت آفلاین بوده؛ چرا که به جای هوش مصنوعی دشمنان، بازیکن بایستی با هوش و حرکات غیر قابل پیش‌بینی بازیکنان واقعی دست و پنجه نرم کند. مکانیک بخش آنلاین بازی تا حدی متفاوت است. این بخش یک سیستم نوبتی پنهان در خود گنجانده است، بدین صورت که بازه‌های زمانی یا به اصطلاح Tick Time بازی، به قسمت‌های کوچکی تقسیم شده که به هر بازیکن اجازه اجرای یک حرکت یا Action را می‌دهد. به لطف این سیستم، همچنان استراتژی حرف اول را می‌زند و لزوما هرکس که سریع‌تر کلیک کند، برنده میدان نیست.

این بخش مستلزم پهنای باند و ثبات اتصال بسیار بالایی است، چرا که بازی باید هزاران مکان مختلف تحت سلطه توسط ده‌ها بازیکن را، به طور همزمان همگام سازی کند. متاسفانه با توجه به وضعیت اینترنت کشور، تجربه آنلاین این عنوان چندان لذت‌بخش نیست و حتی با وجود سیستم نوبتی پنهان، ممکن است برخی حرکات بازیکن به واسطه اتصال ضعیف، ثبت نشوند. اما درکل، این بخش چالش‌بر‌انگیز، تجربه‌ای سخت‌تر و متفاوت را ارائه می‌دهد که قطعا مورد توجه بازیکنان حرفه‌ای این اثر قرار خواهد گرفت.

جغرافیای زنده

در بخش بصری، Europa Universalis V با بهره‌گیری از نسخه جدید و بهبود یافته موتور گرافیکی Clausewitz تصویری خیره کننده از جهان قرون وسطی و رنسانس را ارائه می‌دهد. نقشه بازی نه یک تصویر دو بعدی، بلکه دنیایی زنده و پویا است. پوشش‌های گیاهی، کوه‌ها، رودخانه‌ها و جنگل‌ها، همگی با دقتی میکروسکوپی طراحی شده‌اند.
تغییرات فصلی پویا در این عنوان، از دیگر دستاورد‌های بزرگ بصری این عنوان است. با فرا رسیدن زمسنان، شما شاهد نشستن برف روی درختان و دشت‌های پهناور هستید، لباس‌ها و زره تمام نیرو‌های حاظر در منطقه نیز، با بارش برف سفید می‌شود. نورپردازی عالی بازی نیز نقش پررنگی در ایجاد فضایی گیرا و همچنین دراماتیک ایفا می‌کند. بازتاب نور خورشید روی اقیانوس و مه غلیظی که مناطق کشف نشده را می‌پوشاند، حس جذاب اکتشاف را به اوج خود می‌رساند.
به لحاظ فنی، این اثر به شدت پردازنده محور بوده و نیازمند پردازنده‌ای نسبتا قدرتمند برای اجرای سریع و روان، به ویژه در ساعات پایانی بازی است. خوشبختانه به لحاظ بهینه‌سازی، علیرغم اینکه این اثر به تازگی منتشر شده، شاهد مشکلات فنی شدیدی نیستیم.

ضربان قدرت

موسیقی و طراحی صدا در این عنوان، مسئولیت سنگینی بر عهده دارد، چرا که بایستی ضمن انتقال حس و حال فضای تاریخی داستان، برای ده‌ها و شاید هم صد‌ها ساعت تجربه، موفق به جلب رضایت مخاطب شود. موسیقی بازی، یک شاهکار به تمام معنا است. با گذر زمان و دهه‌ها، موسیقی بازی نیز تکامل می‌یابد. در سده چهاردهم، شما با نوا‌های کلیاسایی و فولکلور روبرو هستید؛ با ورود به عصر رنسانس، ساز‌های متعدد وارد موسیقی می‌شوند تا حس شکوه را القا کنند.
جلوه‌های صوتی نیز به دقت بالایی انجام گرفته‌اند. اگر دوربین را بروی یک منطقه بیابانی بزرگ‌نمایی کنید، صدای زوزه باد و خش‌خش شن و ماسه را می‌شنوید؛ در صورتی که در شهر‌های بزرگ، نوای همهمه جمعیت و کارگاه‌های آهنگری به گوش می‌رسد.
صدای جنگ‌ها نیز به خوبی بازسازی شده است. از فریاد سربازان تا طنین شلیک‌های توپ‌ها، همگی با بالاترین کیفیت و دقت ممکن ساخته شده‌اند.
دد نهایت، طراحی صدای فوق‌العاده و موسیقی کم‌نظیر این اثر، حتی پس از ۱۰۰ ساعت تجربه نیز تکراری و طاقت‌فرسا نمی‌شود.